Zespół suchego oka: skąd się bierze i jak sobie z nim radzić

Pieczenie, uczucie piasku pod powiekami i zaczerwienienie pod koniec dnia to dolegliwości, które łatwo zbagatelizować. Tymczasem zespół suchego oka jest jedną z najczęstszych przyczyn wizyt u okulisty, a liczba pacjentów rośnie wraz z liczbą godzin spędzanych przed ekranami. Problem nie polega na tym, że oko produkuje za mało łez. Częściej chodzi o ich skład i o to, jak szybko film łzowy paruje z powierzchni oka. Poniżej tłumaczymy, skąd bierze się ta dolegliwość, jakie objawy powinny skłonić do wizyty i co realnie pomaga.

Jak zbudowany jest film łzowy?

Powierzchnię oka pokrywa cienka warstwa płynu, która nawilża rogówkę, chroni ją przed drobnoustrojami i wygładza optycznie. Składa się z trzech elementów: warstwy śluzowej przylegającej do rogówki, wodnej w środku i tłuszczowej na zewnątrz. Ta ostatnia, produkowana przez gruczoły Meiboma w brzegach powiek, odpowiada za to, żeby łzy nie odparowywały zbyt szybko.

Zespół suchego oka pojawia się, gdy któryś z tych elementów zawodzi. U większości pacjentów przyczyną nie jest niedobór łez, lecz ich nadmierne parowanie z powodu zaburzeń pracy gruczołów Meiboma. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo samo zakraplanie preparatów nawilżających w takim przypadku daje tylko chwilową ulgę.

Co powoduje zespół suchego oka?

Praca przed ekranem jest przyczyną numer jeden. Podczas skupienia na monitorze częstotliwość mrugania spada nawet o połowę, a mrugnięcia stają się niepełne, przez co film łzowy nie rozprowadza się równomiernie. Do tego dochodzi klimatyzacja, ogrzewanie i suche powietrze w pomieszczeniach.

Wiek i gospodarka hormonalna mają duże znaczenie. Objawy nasilają się po 50. roku życia, a u kobiet szczególnie w okresie menopauzy.

Soczewki kontaktowe, zwłaszcza noszone przez wiele godzin dziennie, zaburzają stabilność filmu łzowego. Nie oznacza to, że trzeba z nich rezygnować, ale przy nasilonych objawach warto zmienić materiał soczewki, skrócić czas noszenia albo na jakiś czas wrócić do okularów. Różnice między jedną a drugą formą korekcji, także pod kątem komfortu oczu, opisaliśmy w artykule "Okulary czy soczewki kontaktowe: co lepiej wybrać?".

Leki przyjmowane przewlekle wpływają na wydzielanie łez. Dotyczy to między innymi leków przeciwhistaminowych, przeciwdepresyjnych, moczopędnych i niektórych preparatów obniżających ciśnienie.

Choroby ogólnoustrojowe, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, choroby tarczycy czy zespół Sjogrena, wiążą się z suchością oczu jako jednym z objawów.

Zabiegi okulistyczne, w tym laserowa korekcja wzroku i operacja zaćmy, mogą wywołać przejściowe dolegliwości trwające kilka miesięcy.

Objawy, które warto skonsultować

Obraz kliniczny bywa mylący, bo najczęstszym objawem zespołu suchego oka jest paradoksalnie łzawienie. Oko podrażnione brakiem stabilnego filmu łzowego produkuje odruchowo dużą ilość łez, które jednak spływają po policzku zamiast nawilżać rogówkę.

Poza tym pacjenci zgłaszają:

• uczucie piasku, ciała obcego lub pieczenia pod powiekami
• zaczerwienienie i zmęczenie oczu nasilające się wieczorem
• przejściowe zamglenie widzenia, które ustępuje po mrugnięciu
• światłowstręt i dyskomfort przy wietrze oraz w klimatyzowanych pomieszczeniach
• trudność z noszeniem soczewek kontaktowych, które wcześniej były wygodne

Do okulisty należy zgłosić się, gdy objawy utrzymują się dłużej niż kilka tygodni, gdy pojawia się ból, znaczne pogorszenie widzenia albo wydzielina ropna. Te ostatnie sygnały mogą świadczyć o infekcji, a nie o samej suchości.

Jak złagodzić objawy?

Nawyki przy pracy z ekranem są pierwszym krokiem i jednocześnie najczęściej pomijanym. Zasada 20-20-20, czyli przerwa co dwadzieścia minut i spojrzenie w dal przez dwadzieścia sekund, pozwala oczom odpocząć i przywraca prawidłowy rytm mrugania. Monitor warto ustawić nieco poniżej linii wzroku, ponieważ przy patrzeniu w dół szpara powiekowa jest węższa, a powierzchnia parowania mniejsza.

Higiena brzegów powiek ma kluczowe znaczenie przy zaburzeniach gruczołów Meiboma. Ciepłe okłady przez kilka minut dziennie rozrzedzają wydzielinę, a delikatny masaż powiek pomaga ją uwolnić. Dostępne są też gotowe chusteczki i żele do higieny powiek.

Preparaty nawilżające, potocznie nazywane sztucznymi łzami, przynoszą ulgę, ale warto wybierać te bez konserwantów, zwłaszcza przy częstym stosowaniu. Konserwanty w rodzaju chlorku benzalkonium przy wielokrotnym zakraplaniu same podrażniają powierzchnię oka.

Warunki w otoczeniu robią różnicę. Nawilżacz powietrza w sezonie grzewczym, unikanie nawiewu klimatyzacji prosto w twarz i przerwy od sztucznego oświetlenia zmniejszają parowanie łez.

Dieta i nawodnienie mają znaczenie pomocnicze. Kwasy omega 3 wspierają jakość wydzieliny gruczołów Meiboma, a odpowiednia ilość wypijanej wody wpływa na ogólne nawilżenie błon śluzowych.

Leczenie specjalistyczne wchodzi w grę, gdy powyższe metody nie wystarczają. Okulista może zalecić preparaty przeciwzapalne, cyklosporynę w kroplach, zabiegi na gruczołach Meiboma lub zatyczki punktów łzowych, które ograniczają odpływ łez z powierzchni oka.

Błędy, które pogarszają stan oczu

Krople obkurczające naczynia, reklamowane jako środek na zaczerwienienie oczu, maskują objaw, ale nie leczą przyczyny, a przy dłuższym stosowaniu pogarszają stan powierzchni oka. Nie warto też przepłukiwać oczu wodą ani solą fizjologiczną, bo wypłukuje to resztki filmu łzowego. Osobną złą praktyką jest ignorowanie objawów przez miesiące. Przewlekły stan zapalny powierzchni oka prowadzi do uszkodzenia nabłonka rogówki, a to znacznie trudniej odwrócić niż początkową suchość.

Zespół suchego oka rzadko udaje się wyleczyć raz na zawsze, ale w większości przypadków da się go opanować. Klucz leży w połączeniu trzech rzeczy: zmiany nawyków przy ekranie, regularnej higieny powiek i leczenia dobranego przez okulistę do konkretnej przyczyny.